میراثآریا: در تاریخ ایران، کمتر محوطهای را میتوان یافت که همانند قلعه الموت، درهمتنیدگی قدرت سیاسی، اندیشه، دانش، معماری و مدیریت سرزمین را به نمایش گذاشته باشد. این دژ تاریخی که نزدیک به دو قرن مرکز حکومت اسماعیلیان نزاری بود، فراتر از یک استحکام دفاعی، در تحولات سیاسی و فکری ایران و بخش وسیعی از خاورمیانه نقشی تعیینکننده ایفا کرد؛ جایگاهی که بازتاب آن از ایران تا شام، مصر و حتی اروپا امتداد یافت.
با این حال، تصویر الموت در ذهن افکار عمومی طی قرنهای اخیر، بیش از آنکه بر یافتههای علمی استوار باشد، تحت تاثیر روایتهای افسانهای، سفرنامهها و ادبیات شرقشناسانه شکل گرفته است؛ روایاتی که با مفاهیمی چون «حشاشین»، «باغ بهشت» و «آدمکشان حسن صباح» گره خورده و سیمای واقعی این مجموعه تاریخی را در هالهای از افسانه فرو برده است.
اکنون اما پژوهشهای باستانشناسی، روایت دیگری پیشروی پژوهشگران قرار دادهاند؛ روایتی که بر پایه شواهد مادی، یافتههای علمی و مطالعات میانرشتهای، الموت را پایتخت حکومتی منسجم، مرکز تولید دانش و یکی از پیشرفتهترین سامانههای دفاعی و مدیریتی جهان اسلام معرفی میکند.
در این میان، حمیده چوبک، مدیر پایگاه میراثفرهنگی الموت و سرپرست تیم پژوهشی پرونده ثبت جهانی «قلعه الموت و استحکامات وابسته»، طی بیش از ۲۵ سال فعالیت میدانی و اجرای ۱۶ فصل کاوش باستانشناسی، همراه با گروهی از متخصصان، لایههای پنهان تاریخ این مجموعه را آشکار کرده و زمینه بازخوانی علمی یکی از مهمترین محوطههای تاریخی ایران را فراهم آورده است.
کشف «دارالاماره»؛ نقطه عطفی در باستانشناسی ایران
از مهمترین دستاوردهای این کاوشها، تغییر بنیادین نگاه به ماهیت قلعه الموت است. کشف ورودی بنایی شاخص با آجرکاریهای نفیس، تالارهای حکومتی، فضاهای خدماتی و عناصر معماری فاخر، با توصیفهای تاریخی حمدالله مستوفی از «دارالاماره» الموت در کتاب تاریخ گزیده همخوانی قابلتوجهی دارد.
حمیده چوبک در اینباره میگوید: برای نخستینبار در باستانشناسی ایران، بنایی کشف شده است که میتوان با اتکا به منابع معتبر تاریخی، هویت آن را با اطمینان بیشتری بازشناخت. این انطباق میان متن تاریخی و شواهد باستانشناختی، یکی از مهمترین دستاوردهای علمی کاوشهای الموت به شمار میرود.
به گفته او، این یافتهها نشان میدهد الموت، مرکز اداره، تصمیمگیری و سازمان حکمرانی یکی از مهمترین دولتهای ایران در سدههای میانی بوده است.
شاهکار مهندسی آب؛ راز ماندگاری دژی تسخیرناپذیر
در کنار کشفیات معماری، شناسایی سامانه پیچیده تامین و مدیریت آب، از دیگر دستاوردهای شاخص این پژوهشها محسوب میشود.
در منطقهای کوهستانی که گاه ماهها در محاصره قرار میگرفت، تامین پایدار آب، مهمترین عامل استمرار حیات و پایداری قلعه به شمار میرفت.
عنایتالله مجیدی، رئیس کتابخانه مرکز اسناد دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، با استناد به پژوهشهای خود درباره جغرافیای تاریخی الموت، معتقد است ایجاد چنین سامانهای بدون برخورداری از دانش پیشرفته مهندسی، برنامهریزی دقیق و شناخت کامل توپوگرافی منطقه امکانپذیر نبوده است.
به گفته وی، مطالعه این نظام آبرسانی، درک عمیقتری از ارزشهای تاریخی، فناورانه و تمدنی قلعه الموت ارائه میدهد و یکی از مهمترین مولفههای ارزش برجسته جهانی این مجموعه به شمار میرود.
کاوشها نشان داده است مهندسان اسماعیلی با ایجاد آبانبارهای بزرگ، کانالهای سنگی، هدایت آبهای سطحی و سامانههای ذخیرهسازی، شبکهای کارآمد طراحی کرده بودند که امکان سکونت طولانیمدت در شرایط محاصره را فراهم میکرد؛ سامانهای که افزون بر کارکرد مهندسی، بخشی از راهبرد دفاعی و مدیریت منابع این مجموعه تاریخی محسوب میشد.
وقتی باستانشناسی، تاریخ را بازنویسی میکند
دستاوردهای ربع قرن کاوش در الموت نشان میدهد که باستانشناسی ابزاری برای بازخوانی تاریخ بر پایه شواهد علمی است. یافتههای این پژوهشها، بسیاری از روایتهای تاریخی را با دادههای مادی تطبیق داده و نشان داده است که بخش مهمی از ساختارهای حکومتی، نظام مهندسی و سازمان فضایی الموت، واقعیتی تاریخی بوده که طی قرنها در پس افسانهها پنهان مانده است.
امروز، پس از گذشت بیش از هشت قرن، هر دیوار، هر قطعه سفال، هر مسیر انتقال آب و هر لایه از خاک الموت، بخشی از روایت مستند زندگی، حکمرانی و دانش مردمانی را بازگو میکند که در بلندای البرز، یکی از پیچیدهترین نظامهای سیاسی و مهندسی عصر خود را بنیان نهادند.
اکنون و در آستانه بررسی پرونده ثبت جهانی «قلعه الموت و استحکامات وابسته» در کمیته میراث جهانی یونسکو، دستاوردهای علمی این کاوشهای ربعقرنی، نهتنها پشتوانهای مستحکم برای اثبات ارزش برجسته جهانی این مجموعه فراهم کرده، بلکه فرصتی کمنظیر برای بازتعریف جایگاه الموت در تاریخ ایران و تمدن اسلامی پدید آورده است؛ جایگاهی که بیش از هر زمان دیگر، بر پایه شواهد علمی و مستندات باستانشناختی، از زیر غبار افسانهها سر برآورده و در برابر نگاه جهانیان قرار گرفته است.
انتهای پیام/
نظر شما